Tomasz z Akwinu

Święty Tomasz z Akwinu (1225–1274) – włoski filozof-scholastyk, duchowny katolicki, dominikanin, święty Kościoła katolickiego, Doktor Kościoła i teolog.

O wierze (1259–1265)

(tłum. Jacek Salij)

Co do poznania istoty Bożej, najpierw należy przyjąć, że Bóg jest. Człowiekowi rozumnemu rzuca się to w oczy.

(…) wszystko, co się porusza, przez co inne jest poruszane (…).

Suma teologii

Dwojakie jest podleganie: jedno niewolnicze; według niego przełożony posługuje się poddanym dla swojego pożytku: i takie podleganie nastało po grzechu. Jest jeszcze inne podleganie: domowe i obywatelskie; według niego przełożony posługuje się podległymi dla ich pożytku i dobra: i to podleganie istniałoby także przed grzechem. Bowiem w mnogości ludzi brak by było dobra porządku, gdyby jedni nie byli rządzeni przez innych mądrzejszych. I według tak pojmowanego poddaństwa kobieta z natury jest podległa mężowi, gdyż z natury mężczyzna ma większe rozeznanie rozumu. – A jak niżej powiemy, stan niewinności pierworodnej nie wyklucza nierówności wśród ludzi.
- Źródło: tom 7, zag. 92, art. 1
- Zobacz też: kobieta

Konsekwencje czynu nie sprawiają, że staje się on zły, jeśli był dobry, albo że staje się dobry, jeśli był zły.
- Eventus sequens non facit actum malum qui erat bonus, nec bonum qui erat malus (łac.)
- Źródło: I, II, q. 20, a.5.

Ludzie dobrzy mają znosić złych w tym znaczeniu, że winni cierpliwie znieść doznane od nich osobiste krzywdy, ale w miarę jak to jest godziwe. Nie mogą natomiast pozwolić na wyrządzanie krzywdy Bogu i bliźnim, gdyż, jak mówi św. Jan Chryzostom: „Należy być cierpliwym, gdy chodzi o osobiste krzywdy; natomiast obojętność na krzywdy wymierzone przeciw Bogu byłaby zbyt bezbożna”.
- Źródło: II-II q. 108, a. 1, ad 2.

Im bardziej schodzi się do szczegółów, tym bardziej wzrasta nieokreśloność.
- Źródło: I-I q. 94, a.4.

Nie wolno mówić kłamstwa, nawet by ocalić kogoś z jakiegokolwiek niebezpieczeństwa.
- Źródło: II-II, q. 110, a.3.
- Zobacz też: kłamstwo

Nie wolno zmuszać niewiernych do wierzenia, ponieważ wiara musi pochodzić z wolnej woli.
- Infidelium quidam sunt qui nunquam susceperunt fidem sicut Gentiles et Judaei; et tales nullo modo sunt ad fidem compellendi ut ipsi credant, quia credere voluntatis est (łac.)
- Źródło: II, II, q. 10, a.8.
- Zobacz też: wiara

Podwładny nie ma obowiązku być posłusznym przełożonemu, jeśli ten nakazuje mu coś, w czym nie podlega mu ów podwładny.
- Źródło: II-a II-ae, q. 104, a.5.

Pożyczający pieniądze przenosi posiadanie ich na tego, kto od niego pożycza; ten przeto, któremu pieniądze pożyczono, posiada je na własne ryzyko i obowiązany jest oddać je w całości: stąd wniosek, że nie wolno wierzycielowi żądać więcej, niż pożyczył. Natomiast człowiek, który powierza swe pieniądze czy to kupcowi czy wytwórcy w formie jakiegokolwiek rodzaju spółki, nie przenosi na tego kupca czy wytwórcę posiadania swoich pieniędzy, przeciwnie te pieniądze pozostają nadal jego własnością; skutkiem tego kupiec handluje tymi pieniędzmi na ryzyko ich właściciela, podobnież wytwórca na jego ryzyko używa tych pieniędzy do produkcji. Wobec takiego stanu rzeczy wolno pożyczającemu godziwie domagać się części zysku, płynącego z danego przedsiębiorstwa, jako że zysk ten płynie z jego własności.
- Źródło: II, II, q. 78, a.1.
- Zobacz też: lichwa

Prawo jest to rozporządzenie rozumu dla dobra wspólnego nadane i publicznie obwieszczone przez tego, kto ma pieczę nad wspólnotą.
- Lex est quaedam rationis ordinatio ad bonum commune, ab eo qui curam communitatis habet promulgata. (łac.)
- Źródło: I – II, q. 90, a. 4; za: Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Wydawnictwo Znak, Kraków 2005, s. 139.

Prawo ludzkie ma o tyle moc obowiązującą o ile jest zgodne z właściwymi zasadami. Wobec tego jest rzeczą oczywistą, że powinno się ono wywodzić z prawa wiecznego. O ile więc odchyla się od tych właściwych zasad, jest prawem niesłusznym; nie posiada ono wtedy cech prawa, lecz raczej jest jego pogwałceniem.
- Źródło: I-II, 93,3 ad 2.

Utworzenie kobiety z żebra mężczyzny było uzasadnione. Pierwsze, by dać do zrozumienia, że miedzy mężczyzną i kobietą winna istnieć więź wspólnotowa. Bowiem ani kobieta nie powinna „przewodzić nad mężem”; i dlatego nie jest uczyniona z głowy, ani też mężczyzna nie powinien jej lekceważyć jakby jakąś podległą niewolnicę: i dlatego nie jest uczyniona ze stóp. Drugie, ze względu na symbolikę: bo z boku Chrystusa umierającego na krzyżu wypłynęły sakramenty, tj. krew i woda którymi Kościół jest ustanowiony.
- Źródło: tom 7, zag 92, art. 3
- Zobacz też: kobieta

W odniesieniu do natury partykularnej kobieta jest czymś niedoszłym i niewydarzonym. Czemu? Bo tkwiąca w nasieniu siła czynna zmierza do utworzenia czegoś doskonałego: podobnego do siebie co do płci męskiej. A że rodzi się kobieta, dzieje się to albo z powodu słabości siły czynnej, albo z powodu jakiejś niedyspozycji materii, albo też spowodowało to coś z zewnątrz, np. wiatry południowe, o których [Filozof] pisze, że są wilgotne. Natomiast w odniesieniu do natury powszechnej kobieta nie jest czymś niewydarzonym, ale z zamierzenia natury jest przeznaczona do dzieła rodzenia. A to zamierzenie natury powszechnej zależy od Boga, który jest powszechnym twórcą natury. I dlatego, ustanawiając naturę, powołał do bytu nie tylko mężczyznę, ale i kobietę.
- Źródło: tom 7, zag. 92, art. 1

Wolność prawdziwa, to wolność od błędu i niepewności.

Z drugiej jednak strony trzeba wiedzieć, że w wypadku zagrożenia dla wiary, podwładni powinni upominać przełożonych nawet publicznie, a powodem tego było grożące zaburzenie w sprawach wiary. I tak to rozumie glosa Augustyna do listu Galatów (2, 14) mówiąc: „sam Piotr dał przykład przełożonym, by w wypadku zejścia z prostej drogi nie oburzali się na upomnienia podwładnych”.
- Źródło: IIa, IIæ q. 33, art. 4, ad 2.

Ze względu na to, w czym głównie ziszcza się treść obrazu, mianowicie ze względu na naturę myślącą zarówno w mężczyźnie jak i w kobiecie widnieje obraz Boga. Pod pewnym ubocznym względem prawdą jest, że obraz Boga znajduje się w mężczyźnie w inny sposób niż w kobiecie, gdyż mężczyzna jest początkiem i celem kobiety, tak jak Bóg jest początkiem i celem całego stworzenia. Stąd też Apostoł po słowach: „Mężczyzna… jest obrazem i chwałą Boga, a kobieta jest chwałą mężczyzny” uzasadnia to twierdzenie dodając (1 Kor. 11,8): To nie mężczyzna powstał z kobiety, lecz kobieta z mężczyzny. Podobnie też mężczyzna nie został stworzony dla kobiety, ale kobieta dla mężczyzny.
- Źródło: tom 7, zag. 93, art. 4
- Zobacz też: kobieta

Inne

Człowiek jest bytem złożonym.

Człowiek ma rozum i rękę.
- Habet homo rationem et manus (łac.)

Ich niezawiniona (nieprzezwyciężalna) ignorancja nie zbawi ich, jeśli jednak boją się Boga i żyją w zgodzie ze swym sumieniem, Bóg w swym nieskończonym miłosierdziu dostarczy im środków koniecznych do zbawienia, a gdyby to było konieczne, ześle raczej anioła, by pouczył ich o wierze katolickiej, niż miałby pozwolić, by zginęli poprzez niezawinioną ignorancję.
- Źródło: „Zawsze Wierni” nr 6 (175), listopad-grudzień 2014, s. 64.

Ilekroć grzeszą, grzeszą pod płaszczykiem dobra.
- Źródło: Marta Żurawiecka, Z księdzem Twardowskim 2014, Wyd. Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, Sandomierz 2013, s. 141.

Jedna jest prawdą objawiania, druga natomiast prawdą filozofii i naturalnego rozumu.

Kto milczy, jest zwycięzcą sporu.

Lepiej jest iść słuszną drogą potykając się, niż wielkimi krokami błądzić po bezdrożach. Kto kuleje na słusznej drodze, idzie wprawdzie powoli, ale zbliża się do celu. Ktokolwiek zaś błądzi po bezdrożach, im szybciej podąża, tym bardziej oddala się od celu.
- Źródło: Marta Żurawiecka, Z księdzem Twardowskim 2014, Wyd. Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, Sandomierz 2013, s. 173.

Nie ma nic w umyśle, czego nie byłoby przedtem w zmysłach.
- Nihil est in intellectu, quod non sit prius in sensu. (łac.)
- Zobacz też: umysł

Pierwszą z rzeczy koniecznych dla chrześcijanina, bez której nie można być prawdziwym chrześcijaninem jest wiara. Niesie ona ze sobą cztery wartości:

Najpierw wiąże człowieka z Bogiem.
Po drugie, dzięki wierze rozpoczyna się w nas życie wieczne.
Po trzecie, wiara jest naszą przewodniczką na ziemi.
Po czwarte wreszcie, wiara pozwala nam zwyciężać pokusy.

Piękno polega na właściwej proporcji i blasku.

Pożądanie chwały ludzkiej pozbawia duszę wielkości: kto bowiem szuka przychylności u ludzi, musi służyć ich woli we wszystkich słowach i czynach; w ten sposób, usiłując wszystkim się podobać, staje się niewolnikiem poszczególnych.
- Źródło: De regno.

Przyjemności cielesne przeszkadzają w używaniu rozumu z trzech powodów – rozpraszają go, krępują i są mu przeciwne.

Sprawiedliwie nie oznacza po równo.

Sprawiedliwość to mocna, stała wola oddawania każdemu tego, co mu się należy.

Cytaty przypisywane

Boję się człowieka jednej książki.
- Hominem unius libri timeo (łac.)
- Źródło: Krzysztof Leszczyński, O użyteczności czytania książek

O Tomaszu z Akwinu

Człowieka nie może ograniczyć drugi człowiek – ani w formie umowy, ani w formie prawa – bo i jedno i drugie pozostają tylko konwencjami, a więc łatwymi do złamania fikcjami; jedyną realnością, która nakłada na człowieka normatywną uzdę, jest Bóg i jego boskie prawo, reprezentowane na ziemi przez Kościół. Pierwszym myślicielem, który doszedł do takiego wniosku i wypowiedział go wprost (…) był Joseph de Maistre, autor niesławnej Pochwały kata (…). Akwinata (…) uważał jeszcze (…), że ziemskim wcieleniem boskiej władzy jest miłujący ludzkość kapłan; de Maistre natomiast obnażył samo sedno tych nie-ludzkich rządów, wskazując na ich właściwego reprezentanta, jakim jest Kat.
- Autorka: Agata Bielik-Robson, Atawizmy i racje, krytykapolityczna.pl, 30 grudnia 2012.
- Zobacz też: antykomunizm, Joseph de Maistre, kapłan, kat

Geniusz jego był jednym z najpotężniejszych, jakie się w dziejach ludzkości pojawiły, i co najbardziej w nim uderza, to ta cudowna harmonia wszystkich funkcji jego duszy, i to doskonałe panowanie nad całą ich działalnością wewnętrzną.
- Autor: o. Jacek Woroniecki, Katolickość tomizmu, Wydawnictwo Antyk, Komorów 2010, s. 62.

Lektura tekstów Tomasza potwierdza w pełni świadectwa przekazane przez jego współczesnych, a dotyczące jego osobowości: cechowała go wybitna zdolność panowania nad sobą, pogoda ducha i sposobu bycia, łagodność granicząca z pewną ociężałością w stosunkach z ludźmi; nad tym wszystkim górowała intelektualna swoboda kontemplacji.
- Autor: Marie-Dominique Chenu, Wstęp do filozofii św. Tomasza z Akwinu, wyd. 1954, tłum. Hanna Rosnerowa

Naukę św. Tomasza Kościół uczynił swoją.
- Autor: Pius XI
- Źródło: o. Jacek Woroniecki, Katolickość tomizmu, Wydawnictwo Antyk – Marcin Dybowski, Komorów 2008, s. 102.

Nie można łudzić się, że prawda zostanie ustalona doktrynalnie. Tomasz z Akwinu należy na zawsze do przeszłości. Musimy zrozumieć, że istnieje inna podstawa prawdy niż zgoda i koincydencja intelektualna, że prawda musi polegać na tym, że się nią jest, a nie zaś, że się ją poznaje, i że cały wielokształtny, indywidualny, nieskończenie różny świat ludzki może pozostawać w głębokiej zgodzie z samym sobą, różniąc się umysłowo i duchowo nieskończenie i wiedząc, że ta różnica jest organem tej zgody.
- Autor: Stanisław Brzozowski, Idee. Wstęp do filozofii dojrzałości dziejowej (1910)

(…) podstawowym dążeniem świętego Tomasza, wyrażającym się w całej filozofii, było poznanie istniejącego konkretu, danego w doświadczeniu zmysłowym, a zarazem – pierwszych jego przyczyn, bez względu na to, czy są one poznawalne zmysłowo. Cała filozofia świętego Tomasza (…) świadczy o tym niezbicie.
- Autor: Étienne Gilson, Tomizm, wyd. 1929, tłum. Jan Rybałt

Tyle uczynił cudów, ile napisał artykułów.
- Autor: Jan XXII
- Źródło: o. Tomasz Pegues OP, Katechizm według Summy Teologicznej św. Tomasza z Akwinu, tłum. Michał Pełka, Centrum Kultury i Tradycji Wiedeń 1683, s. 16.