Stanisław Żółkiewski

Wincenty de Lesseur, Hetman Stanisław Żółkiewski, 1801

Stanisław Żółkiewski (1547–1620) – hetman wielki koronny i kanclerz wielki koronny, teoretyk wojskowości, pamiętnikarz.

• A jeżeliby w Wołoszech albo gdzie za granicą śmierć mi Pan Bóg posłał, tamże pogrześć grzeszne ciało moje. Nie dla ambicyi jakiej tak mieć chcę, ale żeby grób mój był kopcem Rzeczpospolitej granic, żeby wiek potomny szanując pamięć moją, wzbudzał się do nowych prac i zasług.
  • Źródło: Testament, Bar, 22 sierpnia 1620.

• Nie wsiądę, miło mi przy was umierać. Niech Pan Bóg nade mną wyrok swój, który uczynił, kończy.
  • Opis: podczas panicznego odwrotu wojsk polskich po klęsce pod Cecorą do dwunastu szlachciców, z którymi szedł pieszo, kiedy zaproponowano mu konia. Po czym przebił konia szablą.
  • Źródło: Zofia Stefanowska, Janusz Tazbir, Życiorysy historyczne, literackie i legendarne, Warszawa 1980, PWN, s. 121.

• Potrzeba w miejscu, nadzieja w męstwie, zbawienie w zwycięstwie.
  Czyńcie swoją powinność!
  • Necessitas in loco, spes in virtute, salus in victoria… (łac.)
  • Opis: mowa do żołnierzy przed bitwą pod Kłuszynem w 1610.
  • Źródło: Jerzy Besala, Stanisław Żółkiewski, Warszawa 1988.

O Stanisławie Żółkiewskim

• Człowiek prawdziwie święty, ideał Polaka.
  • Autor: Feliks Koneczny, Polskie logos a ethos, Wydawnictwo Antyk, s. 401.

• Swoim hetmanem polnym uczynił Zamoyski Stanisława Żółkiewskiego. Jest to jedna z największych postaci polskich, nie tylko jako wódz znakomity, lecz jako uosobienie obowiązku obywatelskiego. Kiedy rządy Zygmunta III wywołują rokosz Zebrzydowskiego, Żółkiewski, jakkolwiek przez króla nie doceniany i postponowany, pojawia się, aby władzy królewskiej bronić w ramach praw Rzeczypospolitej, a potem wpływa na załagodzenie całego konfliktu i zapobiega zemście nad rokoszanami. Postać Żółkiewskiego jest później, przez pokolenia całe, natchnieniem dla literatury polskiej.
  • Autor: Stanisław Cat-Mackiewicz, Dom Radziwiłłów, wyd. Czytelnik, Warszawa 1990, s. 78.