Niccolò Machiavelli

Niccolò Machiavelli (1469–1527) – prawnik, filozof, pisarz społeczny i polityczny, historyk i dyplomata florencki, działający w okresie odrodzenia.

Książę (1513)

(wł. Il Principe, tłum. Krzysztof Żaboklicki, Warszawa 1984)

Poniżej znajdują się wybrane cytaty, więcej znajdziesz w osobnym haśle Książę (utwór).

Dla uniknięcia wojny nie należy nigdy dopuszczać do spotęgowania nieporządku, ponieważ nie uniknie się jej, lecz tylko na twoją niekorzyść odwlecze.
- Non si debbe mai lasciare seguire uno disordine per fuggire una guerra, perché la non si fugge, ma si differisce a tuo disavvantaggio. (wł.)
- Źródło: rozdz. III
- Zobacz też: wojna

Krzywdy powinno się wyrządzać wszystkie naraz, aby krócej doznawane, mniej tym samym krzywdziły, natomiast dobrodziejstwa świadczyć trzeba po trosze, aby lepiej smakowały.
- Le iniurie si debbono fare tutte insieme, acciò che, assaporandosi meno, offendino meno: è benefizii si debbono fare a poco a poco, acciò che si assaporino meglio. (wł.)
- Źródło: rozdz. VIII

Lepiej jest być gwałtownym niż oględnym, gdyż szczęście jest jak ta kobieta, którą trzeba koniecznie bić i dręczyć, aby ją posiąść.
- Sia meglio essere impetuoso che respettivo, perché la fortuna è donna: ed è necessario, volendola tenere sotto, batterla e urtarla. (wł.)
- Źródło: rozdz. XXV
- Zobacz też: szczęście

Ludzie będą zawsze dla ciebie źli, jeżeli konieczność nie zmusi ich do tego, by byli dobrzy.
- Li uomini sempre ti riusciranno tristi, se da una necessità non sono fatti buoni. (wł.)
- Źródło: rozdz. XXIII

Ludzie prędzej puszczają w niepamięć śmierć ojca niż stratę ojcowizny.
- Li uomini sdimenticano più presto la morte del padre che la perdita del patrimonio. (wł.)
- Źródło: rozdz. XVII
- Zobacz też: człowiek

Ludzie są zawsze nieprzyjaciółmi przedsięwzięć, w których widzą trudności.
- Li uomini sono sempre nimici delle imprese dove si vegga difficultà. (wł.)
- Źródło: rozdz. X

Ludzie szkodzą z bojaźni lub przez nienawiść.
- Li uomini offendono o per paura o per odio. (wł.)
- Źródło: rozdz. VII

Ludzie tak są prości i tak naginają się do chwilowych konieczności, że ten, kto oszukuje, znajdzie zawsze takiego, który da się oszukać.
- E sono tanto semplici li uomini, e tanto obediscano alle necessità presenti, che colui che inganna troverrà sempre chi si lascerà ingannare. (wł.)
- Źródło: rozdz. XVIII

Musicie bowiem wiedzieć, że dwa są sposoby prowadzenia walki (…) trzeba przeto być lisem (…) i lwem.
- Dovete adunque sapere come sono due generazioni da combattere (…) bisogna, adunque, essere volpe (…) e leone. (wł.)
- Źródło: rozdz. XVIII
- Zobacz też: walka

Najważniejszą podstawą wszystkich państw (o silnych fundamentach) tak nowych, jak starych i mieszanych są dobre prawa i dobre wojsko (…).
- È principali fondamenti che abbino tutti li stati, cosí nuovi come vecchi o misti, sono le buone legge e le buone arme. (wł.)
- Źródło: rozdz. XII
- Zobacz też: państwo

Powszechna to wada ludzi nie pamiętać o burzy, gdy morze spokojne.
- Il che è comune defetto delli uomini, non fare conto nella bonaccia della tempesta. (wł.)
- Źródło: rozdz. XXIV

Przeto przezorny książę powinien obmyśleć sposób, aby obywatele zawsze i w każdej okoliczności odczuwali potrzebę jego rządu, wtedy stale będą mu wierni.
- E però uno principe savio debba pensare uno modo per il quale li sua cittadini, sempre et in ogni qualità di tempo, abbino bisogno dello stato e di lui: e sempre poi li saranno fedeli. (wł.)
- Źródło: rozdz. IX

Rozumny książę powinien, skoro ma po temu sposobność, podsycać zręcznie jakąś nieprzyjaźń przeciwko sobie, aby stać się jeszcze większym przez jej zgniecenie.
- Uno principe savio debbe, quando ne abbi la occasione, nutrirsi con astuzia qualche inimicizia, acciò che, oppresso quella, ne seguiti maggiore sua grandezza. (wł.)
- Źródło: rozdz. XX

Trzeba przeto być lisem, by wiedzieć, co sidła, i lwem, by postrach budzić u wilków.
- Bisogna, adunque, essere volpe a conoscere è lacci, e lione a sbigottire è lupi. (wł.)
- Źródło: rozdz. XVIII

Tych, którzy stają się zależnymi, należy honorować i miłować, zwłaszcza gdy nie są chciwi.
- Quelli che si obbligano, e non sieno rapaci, si debbono onorare et amare; quelli che non si obbligano. (wł.)
- Źródło: rozdz. IX

Inne

Cel uświęca środki.

Chcę iść do piekła, nie do nieba. W piekle będę miał towarzystwo papieży, królów i książąt, a w niebie są sami żebracy, mnisi, pustelnicy i apostołowie.
- Opis: ostatnie słowa

Czasami trzeba jako dobro oceniać mniejsze zło.

Człowieka, który uchodzi za lekkomyślnego, słabego, małodusznego i niezdecydowanego, otacza pogarda. Książę musi się tego wystrzegać.

Działanie Fortuny mogę porównać ze wzbierającą rzeką, której fale zalewają równinę. Fala powodziowa kieruje się tam, gdzie nic nie stawia oporu, gdzie nie ma zapór ani wałów ochronnych.

Gdyby nawet ze wszystkich wybrzeży rozrzucono po Atlantyku miliony wieńców i gdyby te miliony wieńców, pchane setkami wiatrów, płynęły z tysiącami wartkich prądów morskich – ocean był zbyt wielki, i tylko naiwny mógł wierzyć, że choć jeden, jedyny wieniec przedryfuje akurat nad spoczywającymi w głębinie. Nigdy nie oddadzą im honorów wojskowych. Czy widział ktoś „GRÓB NIEZNANEGO MARYNARZA” gdzieś na poczesnym miejscu w wielkim mieście?

Głównym znakiem bliskiego upadku chrześcijaństwa jest ta okoliczność, że ludy najbliżej stolicy chrześcijaństwa żyjące, najbardziej cnót chrześcijańskich są pozbawione. Gorszące przykłady Kurii rzymskiej stały się powodem, że lud włoski wyzuł się wszelkich pobożniejszych zasad i wszelkie prawie postradał uczucia religijne. Kościół i duchowieństwo najwięcej zawiniło, że my, Włosi, staliśmy się niedowiarkami i rozpustnikami.
- Opis: Niccolo napisał słynnego Księcia, którego postać tytułowa zainspirowana była osobą Cesare Borgii, syna papieża Aleksandra VI, brata Lucrezii, wł. polityka, kardynała, księcia Romanii.
- Źródło: J.H. Merle d’Aubigne Historia Reformacji XVI w, tom 1, s. 146.

Im bliżej jest się Rzymu, tym bardziej jest się niereligijnym.
- Zobacz też: Rzym

Jedna zmiana przygotowuje drugą.

Jedynym przedmiotem studiów władcy powinna być wojna. Pokój powinien traktować wyłącznie jako moment oddechu (…), który ma mu umożliwić przeprowadzenie planów wojennych.

Książę powinien zakładać, że wszyscy ludzie są źli i niechybnie się takimi okażą, ilekroć będą mieli ku temu sposobność.

Kto pragnie oszukać, zawsze spotka takiego, który oszukać w żaden sposób nie pozwoli.
- Źródło: Leksykon złotych myśli, wyboru dokonał Krzysztof Nowak, Warszawa 1998.

Ludzie wybierają najczęściej rozwiązania pośrednie, które są najgorsze ze wszystkich, a to dlatego, że nie potrafią być ani całkiem źli, ani całkiem dobrzy.

Nie tytuły zdobią ludzi, lecz ludzie tytuły.

Niepochlebny sąd o ludzie, z którym się tak często spotykamy, pochodzi stąd, że o ludzie każdemu wolno mówić otwarcie i bez obawy, nawet w państwie przez niego rządzonym o władcach zaś zawsze mówi się niesłychanie ostrożnie i z wielkim strachem.

Politykowi nie wolno być niewolnikiem własnych słów.

Przypadek rządzi ponad połową naszych działań, a my kierujemy resztą.

Reputacji politycznej nie buduje się na środkach, lecz na efektach.

Szczęście ma imię kobiety; jeśli chcesz je zdobyć, nie wahaj się użyć siły.
- Źródło: Elizabeth Adler, Kobiety rządzą światem, motto powieści

Władca, który pragnie zachować swoją pozycję, musi się nauczyć albo być dobrym, albo nie – zależnie od okoliczności.

Z walki ludu z wyższymi klasami pochodzą wszystkie prawa wydane w interesie wolności.
- Zobacz też: wolność

O Machiavellim

Czasy nam współczesne (…) przyniosą różnorodne refleksje nad dziełem Machiavellego, przyznawać się doń będą przedstawiciele najróżniejszych (i najbardziej odmiennych) nurtów ideowych i politycznych (Hitler czy Mussolini z jednej, a także w swym wybitnym dziele Nowoczesny książę włoski komunista Antonio Gramsci z drugiej strony).
- Autor: Stefan Bielański
- Źródło: Niccolò Machiavelli, Historie florenckie, 1990, wstęp