Zygmunt Balicki

Zygmunt Balicki

Zygmunt Balicki (1858–1916) – polski socjolog, publicysta, polityk i jeden z czołowych ideologów Narodowej Demokracji.

Egoizm narodowy wobec etyki

• Nie ma prawdopodobnie narodu, który by posiadał tak słabe poczucie egoizmu, tak często sprzeniewierzał się obowiązkom wobec samego siebie i swej przyszłości jak nasz naród

• Ciężkie przejścia życia politycznego narodu wydobywają na jaw słabe strony jego charakteru, ale zarazem są szkołą tego charakteru na przyszłość.

• Polityka wymaga raczej charakterów niż umysłów, a nawzajem charaktery wyrabiać się mogą tylko w ogniu intensywnego życia publicznego, a zwłaszcza politycznego

• Życie zamknięte w sobie, bierne, pozbawione pola działania, sprzyjać może czasem jednostronnemu rozwojowi myśli oderwanej lub egzaltacji uczuć moralnych, ale zawsze z uszczerbkiem harmonijnego i silnego rozwoju indywidualności.

• Nie ulega wątpliwości, że charaktery wyrabiają się tylko w pracy twórczej, w działaniu na zewnątrz, w walce, w pokonywaniu przeciwności.

• Nic tak nie rodzi wyrzutów sumienia i niezadowolenia z siebie jak postępek znamionujący brak charakteru, czy to w życiu jednostkowym, czy w polityce.

• Rozum i moralność stanowią czynniki składowe dobrej polityki, ale zarówno wyłączny kult rozumu jak i moralności w polityce, z uszczerbkiem innych jej stron istotnych, prowadzić musi do zboczeń.

• Naród, jako organizm żywy, ma prawo moralne rozrastać się nie tylko kosztem żywiołów biernych, bezmyślnych i społecznie bezkształtnych, ale nawet kosztem narodów innych, byle ten rozrost był naturalny i nie opierał się na sile brutalnej, przymusie i prawach wyjątkowych.

• rzeczywiście nikt nie sieje większych antagonizmów klasowych i stronniczych, większych nienawiści wewnętrznych, niż ci, co występują pod hasłem zniesienia antagonizmów i nienawiści narodowych. Chcąc organizować solidarność międzynarodową, zaczynają od dezorganizowania własnego narodu.

• Prawo do bytu niepodległego przysługuje tylko narodom o silnej indywidualności, umiejącym o ten byt walczyć i zwyciężać, zdolnym przeciwstawić sile siłę, mścić krzywdy doznane i zapewniać na sobie przewagę sprawiedliwości.

• Zniewieściała nasza opinia publiczna, czując, jak mało umiemy zdobyć dla siebie kosztem żywiołów wrogich, szczyci się dziecinnie tym, cośmy zrobili dla innych kosztem własnym.

• Tam, gdzie się dzieje narodowi krzywda, gdzie występuje bezprawie, stanowisko bezwzględnie wrogie ze strony pokrzywdzonego jest kategorycznym nakazem etyki społecznej.

• kto czyni ofiarę z interesów swego narodu, nie otrzymując dla niego nic w zamian, popełnia wobec niego przestępstwo, gwałci zdrowy jego instynkt samozachowawczy, a pogwałcenia takiego nigdy sprawiedliwość dziejowa nie pozostawia bez kary.

• Nierozdzielne połączenie w jednej osobie moralności prywatnej i publicznej, harmonijne pełnienie obowiązków osobistych i społecznych, jest nie tylko naturalne, nie tylko ugruntowane w naszym polskim sumieniu, ale wysoce etyczne zarazem.

• Mężczyzna powinien spełniać swe obowiązki obywatelskie, choćby z uszczerbkiem obowiązków rodzinnych, kobieta musi przede wszystkim zadośćuczynić ostatnim, zanim pierwsze weźmie na swe barki

• Altruiści bezwzględni nie mogą być konsekwentni. Uważając swe postępowanie za wyraz nakazu moralnego, obowiązującego wszystkich, w imię tego samego altruizmu muszą dać pewną folgę budzącym się w nich przez reakcję instynktom egoistycznym, aby dostarczyć również sposobności innym do wywzajemnienia się i wykazania swej bezinteresowności, a idąc dalej w tym kierunku, oswajają się z ciągłym przyjmowaniem usług od otoczenia, składają stopniowo na nie całą troskę o swój byt i kończą zwykle na tym, że stają się ciężarem społeczeństwa.

• Altruizm bezwzględny, przyjęty w pewnym środowisku jako powszechny nakaz moralny, wytwarza położenie w najwyższym stopniu nienormalne: każdy myśli o innych, inni zaś myślą o nim.

Zasady wychowania narodowego

• Wychowanie narodowe wymaga od jednostki innego stosunku do Ojczyzny niż jako do czegoś, co na zewnątrz duszy istnieje, przy całym pragnieniu dobra tej Ojczyzny i potępianiu wszystkiego, co w nią godzi. Dusza polska nie tylko nosi Ojczyznę wewnątrz siebie, ale czuje się również wewnątrz niej, wszystkimi swymi splotami z nią zespoloną i zlewa całkowicie swą osobowość z jej jaźnią – a taki związek tylko wówczas utrwalić się może, gdy pokłady instynktu narodowego sięgają do głębin przeszłości ojczystej.

• W wychowaniu narodowym mężczyzn patriotyzm nie wystarcza. Muszą oni za młodu nawykać, w odpowiednim wiekowi swemu zakresie, do systematycznego obejmowania całości życia narodu, całokształtu jego zadań, spraw i celów, do umiejętności rozwiązywania węzłów i sprzeczności życia publicznego, muszą nadto mieć tę głęboko zakorzenioną w duszy świadomość, że Ojczyzna – to gmach realny, który nieustannie planem budować i wznosić należy, że nie wolno nic trwonić z dorobku przeszłości, lecz trzeba go w każdym pokoleniu pomnażać. W ten sposób młodzież ma zawczasu rozwijać w swej duszy zarówno poczucie przyszłej za całość dóbr narodowych odpowiedzialności, jak i uczucia gospodarcze względem własnego kraju. Spadkobierca spuścizny ojczystej i późniejszy odpowiedzialny jej gospodarz innym okiem i z innym uczuciem patrzeć musi na czekające go w przyszłości dziedzictwo, niż widz postronny, dla którego jest ono tylko podmiotem spostrzeżeń.

Inne

• Aby zmienić kierunek rządowy w państwie demokratycznem, nale­ży poprzednio zmienić pojęcia mas, a te, nie dając się pociągnąć hasłami ogólnymi, zmieniają opinje tylko ze zmianą interesów i stosunków społecznych.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Aczkolwiek rozwo­jowi parlamentaryzmu towarzyszył w historji rozwój wolności osobistej — są to jednak dwie rzeczy różne. O ile ta ostatnia jest cechą liberalizmu zobaczymy niżej, tu dość zaznaczyć, że stanowi ona tylko jego cechę drugorzędną.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Anglja, w której kierunek demokratyczny, niejako idea, ale jako prąd, coraz więcej pola zdobywa, robi szerokie ustępstwa na jego korzyść, zachowując równocześnie wszstkie pozory niewzruszoności tradycyjnych zasad ustroju.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Autonomja gmin nie jest wyłączną, ale jest niezbędną cechą demokracji, a gdziekolwiek istnieje, stanowi jej szkołę.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Był krótki, perjod w historji, mianowicie bezpośrednio przed i po zniesieniu państwowej reglamentacji przemysłu i ograniczeń handlowych, kiedy li­beralizm głosił zupełną wolność konkurencji wewnętrznej i zewnętrznej. Była to jednak tylko chwila „przegięcia łuku w drugą stronę“, według wyrażenia Ad. Smitha.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Demokracja bierze za punkt wyjścia interesy obywateli tak jak oni sami je pojmują i tworzy odrębne instytucje dla każdej grupy interesów solidarnych; terytorjalna kompetencja tych instytucji należy od mniej lub więcej powszechnych potrzeb, które je do życia powołały.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Demokracja i liberalizm są to dwie metody kolektywnej działalności, według których społeczność świadomie, celowo i dowolnie kieruje funkcjami i rozwojem swojej organizacji, postępując bądź od szczegółów do ogółu, bądź odwrotnie.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Demokratyzm bierze za punkt wyjścia interesy, potrzeby i wolę obywateli, zapewnia im decydujący wpływ na sprawy publiczne, tworzy instytucje oparte na autonomji i solidarności celów, przybiera formy federailizmu, nadaje organizacji państwowej charakter organizacji społecznej.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Forma referendum, jako najzupełniej sprzeczna z duchem liberalizmu nie mogła się nigdy przyjąć na jego gruncie.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Gdziekolwiek interesy bogactwa narodowego, jako całości potrzebują ograniczeń wolnego obiegu towarów, liberalizm nie waha się przed zaprowadzeniem ceł ochronnych lub protektoratem nad krajami, zdolnymi grać rolę wyłącznych rynków zbytu.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Im większe okręgi wyborcze, tem bar­dziej mniejszość zostaje pokrzywdzoną. Wyobraźmy sobie, że cały kraj stanowi jeden tylko okręg, wtedy połowa wyborców więcej jeden otrzy­ma wszystkie miejsca, druga połowa mniej jeden — żadnego.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Jak w ustroju liberal­nym hierarchiczne formy państwowe wypływają z instytucji centralnych, prezentujących całość społeczeństwa, podobnież dzieje się i w ustroju feudalnym, z tą różnicą, że instytucje uosabiają się w jednostkach a tytuł do władzy w jakiejbądź formie posiada tylko uprzywilejowana klasa.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Jeśli masy zdolne są przejmować się ideami ogólnemi, to tylko przyjmując je jako gotowe, popularne hasła, nie wyszłe bezpośre­dnio z ich własnej umysłowej pracy, nie mogą przeto kusić się o sa­modzielne wyprowadzanie z nich dedukcyjnych wniosków; wszystko, co mogą zrobić wobec tak trudnego zadania, to wskazać jednostki, których hasła najbardziej odpowiadają ich pojęciom.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Jeśli w zakres pewników wspól­nych całemu społeczeństwu weszła dana metoda, zastosowana do utrwa­lonych już instytucji nada ona charakter całemu ustrojowi, co nie przeszkadza jednak, aby w kwestjach nowych zagadnień i dalszego roz­woju obie metody nie występowały równolegle, jako kierunki dwóch stronnictw, zgodnych na punkcie pewnych zdobyczy przeszłości, różnią­cych się jednak w dążeniach obecnych.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Jeżeli patriotyzm jest uczuciem narodowym, to nacjonalizm jest narodową myślą, która bez podłoża uczuciowego ani powstać, ani rozwinąć się nie może, stanowi jednak zjawisko duchowe bardziej złożone, przypuszcza bowiem istnienie wśród zbiorowości pewnego przynajmniej stopnia organizacji, a w każdym razie ujęcia opinii publicznej w karby dyrektyw obowiązujących. Znaczy to, że muszą powstać pewne ośrodki w społeczeństwie, zdolne do zbiorowego myślenia o losach i przyszłości narodu stanowiące laboratorium tego, co nazywamy polityką narodową. Patriotyzm obraca się jedynie w dziedzinie masowego, ale rozproszonego odczuwania stanów wewnętrznych i doznań zewnętrznych, oraz odruchowego lub uczuciowego na nie reagowania, skoro jednak tylko zjawia się w łonie narodu myśl przewodnia, dążąca planowo do przeprowadzenia pewnych celów w zakresie obrony, wzmocnienia i ekspansji narodu, powstają już w jego łonie zaczątki nacjonalizmu.
  • Źródło: Nacjonalizm a patriotyzm

• Każda jednostka, zdając sobie sprawę z poszczególnych swoich celów, łączy swe usiłowania z usiłowaniami innych jednostek, mających podobneż dążenia, w celu rozwinięcia wspólnej działalności.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Każde, niemal stronnictwo przy pierwszem swem wystąpieniu na widownię historyczną jest postępowem, z chwilą zaś dopięcia swoich celów, jeśli nie ma dość żywotności aby te cele rozszerzyć i zastosować do nowych potrzeb społecznych, staje się konserwatywnem.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Konstytucja Meksykańska 1824 r. była dosłowną kopją konstytucji federalnej Stanów Zjednoczonych, upadła jednak, nie zdoławszy wytworzyć analogicznych form politycznego ustroju. Myśl zapożyczania gotowego planu instytucji u innych narodów spotyka się często w pro­gramach stronnictw, nie mających trwałego gruntu w swem społe­czeństwie.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Liberalizm, jak to wykazaliśmy wyżej chociaż oddaje zwierzchnictwo w ręce ludu, pozwala mu tylko, na wybór pana, który ma nim rządzić, uznając go jednocześnie niezdolnym do rządzenia sobą, do działalności wolnej od przymusu; to też zwycięstwa absolutyzmu nad liberalizmem są tak łatwe i częste.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• liberalizm jest typem społecznych aspiracji, w którym rozumowe konstrukcje górują ponad empirją konkretnych potrzeb; w polityce wewnętrznej wychodzi on z idei państwa, w zewnętrznej z idei narodowej wielkości, w polityce ekonomicznej z pojęcia o bogactwie narodowym; postępuje zawsze od całości do części, od instytucji powszechnych do specjalnych, wychodzi z zasad, idei, uogólnień i stosuje je do zadań praktycznych, przechodzi od abstrakcji do faktów konkretnych, od ogółu do szczegółów.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Liberalizm, wychodząc z pojęcia społeczeństwa jako jednolitej całości, kierując się racją i rozumem stanu, przybiera formę centralistycznego parlamentaryzmu, rozciągającego jednostajny swój wpływ na cały obszar terytorjalny i na wszystkie w zasadzie strony życia społecznego.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Liberalizm wychodzi z zasad ogólnych i organizacyjnej całości, rozwija odrębną organizację państwową, przybiera formy centralistycznego parlamentaryzmu, prowadzi do reglamentacji i jednorodności praw i instytucji.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Liberalny parlamentaryzm dał począ­tek będącemu dziś w powszechnem użyciu systemowi wyborczemu, któ­ry nietylko nie zapewnia mniejszości przedstawicielstwa odpowiedniego jej sile liczebnej, ale często daje takie rezultaty, iż większość, która w parlamencie kieruje władzą państwową, jest przedstawicielką mniej­szości wyborców.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Liberalny typ ustroju tworzy, jak widzieliśmy, z organizacji państwowej nietylko nominalnego, ale rzeczywistego wszechwładnego pełnomocnika ogółu. To właśnie pełnomocnictwo ogólne, w które jest uzbrojoną władza centralna, pozwala jej zjednoczyć w swych rękach całą niemal koopera­cję organizacyjną, którą reguluje z góry, według powziętego planu, jako jednolitą całość.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Mandaty wyborcze są przeciwne duchowi liberalizmu: konstytucje 1791 i 1875 r. wyraźnie je zabraniają i dotychczas wszędzie spotykają one nieprzepartą opozycję.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Myśl zbiorowa powstaję pod wpływem całkowania jednostkowych myśli uważanych subjektywnie za pewniki.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Narodowość, charakter narodowy, asymilacja, antagonizmy społeczne, klasowość, rewolucja, liberalizm, demokracja i wogóle cały sze­reg nazw, cisnących się pod pióro, kojarzy się raczej z politycznemi na­miętnościami, niż z naukowo ustaloną treścią.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Olbrzymia zdolność całkowania społecznej myśli stanowi po dziś dzień wybitną cechę angiel­skiego narodu.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Poczucie równości w demokracji jest tak zintegrowanem, że prze­staje być ideą, staje się faktem przenikającym stosunki towarzyskie, zwyczajem, tradycją. Bezpośrednim jego wyrazem jest silnie rozwinięta godność osobista i obywatelska.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Reasumując wyciągnięte wnioski, znajdziemy w demokracji nastę­pujące cechy: opiera się ona na elemetarnych składnikach społecznych— jednostce i gminie, z ich połączeń wyprowadza organizację społeczną; w masach jako całości znajduje punkt ciężkości politycznego ustroju; nie w przypuszczalnej woli większości, wyrażonej przez przedstawicielstwo, lecz w wypadkowej dążeń mas. Z ich łona wychodzi inicjatywa, przeprowadza się zaś zrzeszonemi usiłowaniami, dopełnianemi przez siłę państwową. Jednolitość nierzadko przynosi się w ofierze interesom części. Demokratyzm postępuje zawsze od części do całości, od instytucji specjalnych do powszechnych, wychodzi z faktów, z potrzeb, dążeń, ce­lów poszczególnych, tworząc z nich skombinowaną całość, przechodzi słowem od szczegółów do ogółu.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Rząd liberalnego typu, usuwając masę ludności od bezpośredniego udziału w życiu publicznem, poddając ją ustawicznej reglamentacji, wyrabia w obywatelach bierność i skłonność do ustawicznego spuszczania się na opiekę władz, co przytępia poczucie wolności, paraliżuje kooperację i potęguje inercyjność społeczeństwa.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Słusznem jest jednak zdanie, że liberalizm nie może się pogodzić z istnieniem więzów, krępujących rozwój duchowych potrzeb narodu: jego walki z państwem policyjnem odbywały się pod sztandarem wolności sumienia i myśli.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Systemat zbiorowego myślenia, zastosowany do rozwijania organizacji społecznej postępuje według jednej z dwóch metod: deduk­cyjnej lub indukcyjnej.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Uczucie narodowe nie może być biernym, wobec siły, która je zniweczyć pragnie, ale napięciem swoim musi jej dorównywać, musi ją przewyższać nawet, gdyż zadaniem jego jest zastąpić, w części przynajmniej, brak sił materialnych w odporze.
  • Źródło: Wybór pism

• Udział wszystkich w rozstrzyganiu spraw publicznych jest właści­wym demokratyzmowi, udział wszystkich w wyborze ciała, przeznaczo­nego do rozstrzygania tych spraw, cechuje liberalizm; pierwszy posiada naturalną skłonność do rozszerzania tego udziału, drugi do ścieśniania jego praktycznej siły.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9

• Ustrój arystokratyczny jest podatniejszy do wewnętrznego rozkładu niż jakikolwiek inny. Podczas kiedy burżuazja n. p. zasilana nieustannie świeżym dopływem sił z ludu, ulega rozkładowi ekonomicznemu jako klasa pod naciskiem ewolucyjnego rozwoju form społecznych, arystokracja wyradza się fizycznie, umysłowo i politycznie i musi albo szero­ko otworzyć wrota dla elementów z ludu, t. j. przerodzić się w demo­krację, albo w oligarchję i upaść.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• Wi­dzieliśmy, że liberalizm w szczególnej ma pieczy wzrost bogactwa narodowego; demokracja jest w stanie poświęcić go dla zapewnienia dobrobytu masom. W razie konieczności postawienia ostatniej kwestji na porządku dziennym, liberalizm przedsięweźmie ku temu środki państwowe, zgodne z całokształtem zasad, na których się system rządzenia opiera, demokracja pozostawi zupełną wolność masom dobijania się polepszenia bytu, odzwierciadli ich prądy w rządzie, usankcjonuje ich zdobycze jakkolwiekby daleko sięgały. Oto różnica między niemi w danej kwestji.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Właściwe liberalizmowi zjawisko walk partyjnych i rozdrabniania stronnictw przybiera w feudalizmie formę ustawicznych starć wasalów pomiędzy sobą i zatargów z władzą królewską, prowadzących do zupeł­nej anarchji.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• W absolutyzmie odnajdujemy ró­wnież wszystkie główniejsze cechy, właściwe późniejszemu typowi libe­ralnemu, tylko w ich nagiej, brutalnej formie: centralizacja, jednostajność praw dla wszystkich prowincji, reglamentacja posunięta do ostatecznych krańców, usuwanie od spraw politycznych nawet tej klasy, która posiada wszystkie prawa i przywileje, biurokratyczna hierarchja, a ponad tem wszystkiem abstrakcyjna sankcja — boskie pochodzenie monarchieznej władzy.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• W czasach, kiedy zasada wolności nie była jeszcze ugruntowaną na Zachodzie, podnosiły ją zawsze stronnictwa, dobijające się władzy, tłumiły zaś te, które po dopięciu celu, starały się władzę przy sobie utrzymać.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• W kapitalizmie zwicrzchnicze stanowisko zajmuje państwo, największy z kapitalistów; jego poparcie decyduje o zwycięstwie na polu konkurencji, ale rządami jego w dziedzinie pro­dukcji kieruje giełda i jej królowie; do państwa należy dominium eminens, najwyższe prawo nad nieruchomą własnością wraz z towarzyszącem mu prawem, wywłaszczania; cała nakoniec organizacja pro­dukcji znajduje swą sankcję w abstrakcyjnem pojęciu własności prywa­tnej i bezwzględnych jej konsekwencjach.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• W krajach o wysokim rozwoju przemysłu, nie obawiających się konkurencji, wolnohandlowstwo jako polityka ekonomiczna musiało się utrzymać, ulegając jednak ograniczeniom, ilekroć wymagały tego interesy handlowe, jak widzimy na przykładzie, stałego dążenia Anglji do wyłącznego prawa handlu z Chinami.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• W społeczeństwach demokratycznego typu, zorganizowanych na podstawie solidarności interesów, dobrowolna umowa grup społecznych określa zakres i formy kooperacji. Element przymusu, reprezentowany przez państwo, stanowi tylko sankcję wykonania solidarnych celów, sa­ma zaś kooperacja ma charakter d o b r o w o l n y.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 10

• W stosunku do spo­łeczeństwa uważa liberalizm ciało prawodawcze za wyraziciela większości, większość za wyraziciela całości. Z jego również łona przeważnie wy­chodzi inicjatywa, przeprowadza się zaś siłami państwa. Interesom całości przynoszą się w ofierze interesy części, chociażby uprawnione, czego przykład widzieliśmy w polityce ekonomicznej.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 8

• Z pomiędzy zasad najbardziej zcałkowanych w społeczeństwach rządzących się metodą dedukcji, jest bezwątpienia idea państwowości; można powiedzieć, że jest ona ich nieodłączną cechą. Doniosłość jej daje się zrozumieć dopiero po bliższem wyjaśnie­niu charakteru liberalizmu.
  • Źródło: Demokratyzm i liberalizm, "Przegląd Społeczny", 1886, T. 2, z. 9