Izabela Czartoryska

Izabela (właśc. Elżbieta Dorota z Flemmingów Czartoryska; 1745–1835) – polska arystokratka doby oświecenia, córka grafa Georga Detleva von Flemminga i Antoniny Czartoryskiej, żona księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego.

Ratuję, co mogę, bo wszystko ginie. Miejsce, gdzie to składam, niech świadczy, że byliśmy.
- Opis: w liście do syna o otwarciu w 1801 Świątyni Sybilli w Puławach – pierwszego polskiego muzeum historycznego.
- Źródło: Marta Panas-Goworska, Łączyła piękno i intelekt, zawdzięczamy jej „Damę z gronostajem”. 190 lat temu zmarła Izabela Czartoryska, dzieje.pl, 17 czerwca 2025.

Roku 1793 Polska zginęła! Kilka wieków gromadziło okoliczności, które powoli gotowały tę martwą i okropną epokę. Męstwo ni odwaga jej odwrócić nie mogły. Najmocniejsze usiłowania, by obronić Ojczyznę, tego wykonać nie potrafiły (…). Wtedy mi pierwszy raz ta myśl przyszła, żeby zbierać pamiątki polskie, które potomności powierzam (…). W tym zbiorze znajdują się ślady Bolesława Chrobrego, Kazimierza Wielkiego, Stefana Batorego, Jana Zamoyskiego, Żółkiewskiego, Czarnieckiego, Lwa Sapiehy i innych znakomitych i mężnych ludzi. Niech te wspomnienia osłodzą teraźniejsze czasy, niech chwałę ich wiek wiekowi podaje.
- Opis: o Świątyni Sybilli, księżna Izabela uznała, że upadek Polski nastąpił w roku zwycięstwa konfederacji targowickiej i II rozbioru.
- Źródło: Mémoires et petits diverses, Biblioteka Czartoryskich, s. 65–67.

O Izabeli Czartoryskiej

Wzrok ponury i pyszczek wychudły,
Czoło całe w zagonach, rozrzucone kudły,
(…)
Spartanka z rodu jestem! Umyślnie te kraje
Zwiedzam, bym polepszyła wasze obyczaje.
Widząc je nierozsądne i godne nagany,
Przez ludzkość wam doradzam niektóre odmiany.
Czemuż to ja u waszych lackich żon i córek
Jeden tylko postrzegam niewielki rozporek?
Waleczna bohaterów sięgając tam ręka
Drze suknie, siebie ciśnie – i szkoda i męka.
Nigdy się nie należy przyrodzenia wstydzić,
Czego wszyscy pragniemy, czemuż się tym brzydzić?
Jeśli Wam się okrywać dawne każą wzory,
Noścież przynajmniej wielkie z obu stron rozpory!
- Autor: Stanisław Trembecki
- Opis: paszkwil z 1786, który ukazał się, kiedy księżna Izabela postanowiła wystawić patriotyczną operę Matka Spartanka, autor nawiązywał do bardzo swobodnego prowadzenia się księżnej (każde z jej siedmiorga dzieci miało innego ojca, żaden nie był jej mężem).
- Źródło: Gabriela Pauszer-Klonowska, Pani na Puławach, Czytelnik, Warszawa 1978, s. 109–110.